Ayyüce ÜNAL
Simon Morley’in geliştirdiği rasyonel sanat analizi modelini köşesine taşıyan Murat Ülker, modern sanatın kavramsal altyapısını çözmenin yollarını inceledi. Analizde, küresel sanat tarihine yön veren 7 ikonik ismin yapıtları pratik anahtarlarla yorumlandı.
Modern sanatın soyut dünyasını anlamlandırmakta zorlanan kitleler için Simon Morley’in Modern Sanatın Yedi Anahtarı çalışmasını referans alan Murat Ülker, estetik nesneleri rasyonel okuma yöntemlerini kaleme aldı.
Ülker, modernizmin biçimsel estetiği nasıl düşünsel bir zemine kaydırdığını analitik bir yaklaşımla ortaya koydu.
Tarihsel süreçte sanatın “güzel olanı, yeteneğin ve tekniğin izlerini taşıyanı ve gerçekliği en iyi yansıtanı” temsil ettiğini ifade eden Ülker, çağdaş kırılmayla birlikte paradigmanın değiştiğini belirtti.
Ülker bu durumu, “Artık bir eserin anlamı sadece neye benzediğiyle değil, nasıl bir fikir sunduğuyla, nasıl bir deneyim yaşattığıyla da ilgili hale geldi” şeklinde özetledi.
Görsel sanatlarda yaşanan bu radikal değişimin izleyicide yarattığı bilişsel karmaşaya değinilen metnde, “Alışılmış figürler, hikayeler ya da tanıdık formlar olmadan, modern sanat izleyiciyi düşündüren, bazen şaşırtan, hatta bazen rahatsız eden bir şey haline dönüşmüştür” saptaması yapılıyor.
ESTETİK ÇÖZÜMLEMEDE KULLANILACAK YEDİ TEMEL KATMAN
Morley’in Seven Keys to Modern Art metninin sanatı demokratikleştiren bir enstrüman olduğunu belirten Ülker, kuramcının şu tezini destekliyor: “Sanatın sadece uzmanlara ait bir alan olmadığını, herkesin doğru araçlarla sanatı okuyabileceğini savunuyor, ki benim görüşüm de böyle”.
Morley’in metodolojisi, yapıtları yedi analitik katman üzerinden inceliyor: Tarihsel, biyografik, estetik, deneyimsel, teorik, şüpheci ve piyasa anahtarı.
Ülker, bu çok boyutlu yaklaşımın analiz süreçlerini kolaylaştırırken eserin özgün yapısını koruduğunu vurguluyor.
Söz konusu modelde tarihsel ve biyografik anahtarlar sosyo-politik arka planı ve sanatçının psikolojisini inceliyor.
Estetik ve deneyimsel boyutlar görsel form ve izleyici algısına odaklanırken; teorik, şüpheci ve piyasa anahtarları ise işin felsefi, eleştirel ve ekonomik değer alanlarını inceliyor.
AVANGART ESTETİK VE SANATTA RADİKAL DEĞİŞİM NOKTALARI
Kitaptaki vaka analizleri içerisinden 7 spesifik sanatçıyı seçtiğini duyuran Ülker; Pablo Picasso, Marcel Duchamp, Frida Kahlo, Andy Warhol, Yayoi Kusama, Barbara Kruger ve Doris Salcedo’nun yapıtlarındaki sanatsal dönüşümü incelemeye aldı.
Picasso’nun 1913 tarihli Bottle of Vieux Marc, Glass, Guitar and Newspaper eseri, endüstriyel malzemelerin sanat zeminine taşındığı ilk kübist kolajlardan biri olarak konumlandırılıyor.
Yazıda, bu avangart tekniğin “hem figüratif hem de soyut bir yapıya sahip” olduğu aktarılıyor.
Duchamp’ın 1917’de sanat dünyasına sunduğu Fountain ise kurumsal eleştirinin miladı kabul ediliyor.
Hazır nesne kullanımının estetik algıyı yapı söküme uğrattığını belirten Ülker, bu hamlenin “sanatın yalnızca görsel ve estetik bir nesne değil, aynı zamanda düşünsel bir eylem olduğunu açıkça ortaya koydu” fikrini doğruladığını belirtiyor.
KİTLE İLETİŞİMİ VE ÖZ KİMLİK SORGULAMALARI
Frida Kahlo’nun Self-Portrait with Cropped Hair otoportresi, toplumsal cinsiyet rolleri ve kişisel krizler bağlamında ele alınıyor.
Ülker, maskülen ögeler barındıran bu yapıtın, sanatçının Diego Rivera ile ayrılık sürecindeki içsel ve sosyolojik bağımsızlık mücadelesini simgelediğini ifade ediyor.
Andy Warhol’un Big Electric Chair tablosu ise kitle iletişim araçlarının toplumu ölüm ve şiddet kavramlarına karşı nasıl yabancılaştırdığını gösteriyor.
Warhol’un “Korku yaratan bir imaja tekrar tekrar baktığınızda, sonunda etkisini kaybeder” aforizmasını hatırlatan Ülker, yapıtın medyanın duyarsızlaştırma mekanizmasını deşifre ettiğini söylüyor.
MEKANSAL ALGI VE TOPLUMSAL HAFIZANIN İZLERİ
Yayoi Kusama’nın Infinity Mirror Room – Phalli’s Field çalışması, izleyicinin algı sınırlarını zorlayan mekan enstalasyonlarına örnek gösteriliyor.
Aynaların yarattığı derinliğin, bireyde “hem kaybolma hem de bir bütünün parçası olma hissi” tetiklediği aktarılıyor.
Barbara Kruger’ın Untitled (I Shop Therefore I Am) eseri, popüler kültür ve meta fetişizmine yönelik bir eleştiri olarak analiz ediliyor.
Metin, Descartesçı felsefenin geç kapitalist tüketim toplumunda nasıl yeniden üretildiğini gözler önüne seriyor.
Doris Salcedo’nun 2003’te İstanbul’da gerçekleştirdiği 1.550 sandalyelik mekansal yerleştirmesi ise politik şiddetin yarattığı toplumsal boşluğu simgeliyor.
Ülker, nesnelerin yerleştirmede “hem bir varlığın hem de bir yokluğun sembolü” olarak işlevselleştirildiğini belirtiyor.
YEREL BİR COĞRAFYADAN METODOLOJİK ÖRNEKLEME
Ülker, makalesinin pratik uygulamasını Yıldız Holding Çamlıca Kampüsü’ndeki sergide yer alan Nevzat Yıldırım’ın Gök Kubbe Serisi, Süleymaniye Camii fotoğrafı üzerinden yapıyor.
Eser; mimari rasyonalite, ton sür ton dengesi ve sonsuzluk temalarıyla yedi anahtara göre çözümleniyor.
Metodolojinin işlevselliğini onaylayan Ülker, analitik yazısını şu metaforla tamamlıyor: “Anahtarlar kilit açmaya yarar. Açılan sandığın içine bakmak, aralanan kapıdan içeri girmek… Bu tamamen anahtarı elinde tutanın inisiyatifindedir”.
Sanat okuryazarlığını geliştirmek isteyenlere bu kuramsal kılavuzu öneren Ülker, “Bir sanat eseri birçok yöntemle, birçok faktöre göre incelenebilir. Ama elde bir kılavuz yoksa yoruma başladığın yerle çıktığın yer aynı olmayabilir” diyerek yöntemsel okumanın altını çiziyor.
21:17
Müzeyyen İNCİ
